Chậm bảo tồn di sản sẽ mất tất cả

“Di sản xuống cấp là việc đương nhiên. Bảo tồn sẽ làm chậm lại hay giữ phần nào sự hư hỏng của nó. Chậm bảo tồn sẽ mất tất cả…” – ông Nishimura Yasushi, Giám đốc Văn phòng Hợp tác bảo tồn di sản văn hóa Trung tâm Văn hóa châu Á Thái Bình Dương của UNESCO tại Nara, Nhật Bản (ACCU Nara) phát biểu trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Quảng Nam.

Mới đây, ACCU Nara phối hợp Cục Di sản văn hóa Việt Nam mở lớp tập huấn Việt Nam – Nhật Bản về “Các phương pháp nghiên cứu và tư liệu hóa bảo tồn kiến trúc gỗ” tại Hội An.

Phố cổ Hội An.

Phố cổ Hội An.

Kế hoạch tương lai…

PV: Đợt tập huấn lần này có gì mới và khác, so với hai lần tổ chức trước đó tại Campuchia và Uzbekistan, thưa ông?

Ông Nishimura Yasushi: Tại Hội An là lần thứ 3, ACCU Nara tổ chức hình thức workshop, nghĩa là thực tập ở nước ngoài chứ không phải tại Nara (Nhật Bản). Nó là một đợt tập huấn, trao đổi kinh nghiệm.

Nếu workshop ở Campuchia 2007 và Uzbekistan 2008, nội dung thực tập là điều tra và ghi chép khảo cổ học, gồm các kỹ thuật đo đạc di tích, dập văn bia, chụp ảnh- những kỹ thuật cơ bản cần thiết khi lập hồ sơ di tích thì workshop tại Hội An lần này là lần thử nghiệm đầu tiên của ACCU bàn về kiến trúc gỗ truyền thống.

Mục đích đầu tiên của khóa học trong vòng 1 tuần lễ dành cho 16 học viên của 14 tỉnh, thành Việt Nam là giới thiệu phương pháp vẽ sơ đồ kiến trúc và thực hành phương pháp này trên thực tế, bao gồm phương pháp ghi chép, điều tra các kiến trúc gỗ; phương pháp điều tra tình trạng hư hỏng, xuống cấp của các kiến trúc gỗ này; đưa ra các phương hướng, giải pháp trùng tu và phương thức bảo tồn cho một khu phố, làng cổ – một kế hoạch tương lai. Các học viên học các phương thức, kinh nghiệm Nhật Bản và thực tiễn tại Hội An về sẽ ứng dụng kiến thức này trong việc bảo tồn di sản, di tích tại địa phương, nhất là kiến trúc gỗ.

PV: Họ có thể trở thành “chuyên gia” sau lớp tập huấn này?

Ông Nishimura Yasushi: Khóa học này là hình thức tu nghiệp đối với những người đang làm công việc bảo tồn di tích. Việt Nam hay Hội An có những chuyên gia được công nhận, nhưng không phải 63 tỉnh, thành Việt Nam đều có chuyên gia về bảo tồn, mà phần lớn kiêm nhiệm. Với những người chưa biết thì một tuần tập trung này cho họ các kiến thức cơ bản, phục vụ thiết thực cho công việc sắp tới của họ. Còn những người biết rồi thì đây là cơ hội ôn lại, củng cố và bổ sung những kiến thức đã hỏng hoặc còn hổng.

Các chuyên gia bảo tồn Nhật Bản và Việt Nam khảo sát nhà cổ Hội An.

Các chuyên gia bảo tồn Nhật Bản và Việt Nam khảo sát nhà cổ Hội An.

Trong số học viên lần này, có người ở trong những ngôi làng nhỏ, thị xã không có khách du lịch hoặc chẳng ai quan tâm tới di tích. Họ đến khóa học để hiểu biết về kinh nghiệm bảo tồn các làng chung quanh khu mỏ khoáng sản cũ,  kinh nghiệm trùng tu các đường hầm ngày xưa; các làng cổ trên con đường giao thông độc đạo, các con đường sắt cũ kỹ, hoặc những ngôi chùa cổ kính… Qua đó, họ đối chiếu với làng mình đang sống, để gìn giữ các giá trị văn hóa, phát tín hiệu và giới thiệu đến du khách gần xa…

Sẽ khó trở thành chuyên gia, nhưng một tuần tập huấn này sẽ bổ sung rất nhiều kiến thức mới mẻ với các hình thức bảo tồn khác nhau cho những người làm công tác bảo tồn.

PV: Thưa ông, ACCU sẽ có thêm những dự án tài trợ khác hay là đã kết thúc?

Ông Nishimura Yasushi: Khó có thể hứa một cách chắc chắn là chúng tôi sẽ làm gì. Tuy nhiên, nếu được, khoảng 3 – 4 năm nữa, có dự án, ACCU sẽ phối hợp cùng Cục Di sản văn hóa Việt Nam tổ chức tập huấn cho những người thợ trực tiếp tu bổ các công trình, như thợ mộc, thợ nề, thợ làm gạch ngói… Dưới sự chỉ đạo của các chuyên gia, những người thợ tháo dỡ và phục dựng lại các ngôi nhà sẽ có kỹ thuật rõ nét. Họ có kinh nghiệm, nhưng kỹ thuật, kỹ năng bảo tồn còn thiếu hay chưa có thì chúng tôi muốn kết hợp giúp họ. Về nước, ACCU sẽ thiết lập các dự án. Nếu mọi thứ trôi chảy, thì sẽ còn nhiều đợt tập huấn như thế.

Xác định đúng giá trị đặc trưng từng di sản

PV: Ý kiến của ông về việc trùng tu di tích nhà cổ hiện nay tại Hội An sau cuộc khảo sát vài ngày trước?

Ông Nishimura Yasushi

Hội An là một đô thị ven sông. Nhưng công việc phục

vụ du lịch thái quá đã làm biến đổi môi trường. Sông bị chuyển dòng. Màu nước sông mang màu nước thải sinh hoạt. Lòng sông chắc đã lâu không nạo vét nên đã cạn đi nhiều. Các doi đất tự nhiên với cói, lác, có khả năng làm sạch dòng sông bị biến mất trước bê tông hóa. Nếu không tính toán lâu dài thì đến một lúc nào đó sẽ làm mất đi dòng sông chạy quanh phố cổ – một thảm họa cho Hội An. Những nơi đã trót bê tông hóa rồi thì đành chịu nhưng những doi đất, bãi bồi ven sông còn tự nhiên thì nên phục hồi hệ thống cây xanh, cỏ lác, để giúp cho việc thanh lọc nước thải ra sông. Cấp tốc thực hiện dự án xử lý rác, nước thải tại Hội An. Phải khơi thông dòng chảy, nạo vét lòng sông định kỳ, nhất là dưới chân Chùa Cầu… Đó là ví dụ điều chỉnh giữa du lịch, bảo tồn và môi trường với sinh hoạt hiện đại. (Ông Nishimura Yasushi, Giám đốc ACCU Nara)

Ông Nishimura Yasushi: Trình độ trùng tu do phía Nhật Bản hỗ trợ hoặc chính Việt Nam tự tu bổ hiện nay khá tốt. Dân chúng sống trong phố cổ cũng đã có ý thức rất tốt trong việc giữ gìn di sản. Nhưng, nhìn tổng thể thì khu phố cổ đang bị biến đổi đi rất nhiều theo hướng phát triển của du lịch. Một sự thay đổi hơi thái quá khi mất đi những doi đất tự nhiên, nhường chỗ cho việc xây dựng những khu phố mới cùng với việc trang trí rối rắm nơi khu vực Chùa Cầu và bên kia sông.

Thực ra, hơn 10 năm Hội An được công nhận là Di sản văn hóa thế giới với những cuộc điều tra, bảo tồn chính thức từ năm 1992 với sự hợp tác của hai phía là con số khá lớn, nhưng so với tổng thể của một khu vực cần bảo tồn thì 20 năm chưa là gì cả. Thông thường, sau thời gian bảo tồn, xây dựng một trạng thái hài hòa giữa môi trường, sự phát triển xã hội và sự bùng phát của du lịch là điều trước tiên cần phải hướng đến. Đây là vấn đề mang tính dài hạn. Hội An đã bước qua giai đoạn nghiên cứu ban đầu thì phải nghĩ ngay đến việc nghiên cứu tổng thể bảo tồn khu phố cổ mang tính tổng thể. Đây là vấn đề lớn mà các vị còn đang phải đối mặt.

PV: Có phải, các giải pháp đưa ra cũng chỉ là cách làm chậm sự mất đi của di tích trước sự bào mòn của thời gian và du lịch bùng nổ?

Ông Nishimura Yasushi: Các di sản nhà cổ, khu phố cổ hoặc làng cổ có hơi thở cuộc sống, tất nhiên phải thay đổi theo thời gian và theo nếp sinh hoạt của con người. Quá trình tu bổ, bảo tồn giúp cho ngôi nhà đáp ứng được nhu cầu của con người đang sống trong thời hiện đại và ít nhiều lưu giữ lại nguyên trạng bộ mặt của nó trong điều kiện có thể.

Cứ hình dung ngôi nhà như một cơ thể sống. Di sản xuống cấp là việc đương nhiên. Bảo tồn sẽ làm chậm đi sự lão hóa của ngôi nhà hay giữ phần nào sự hư hỏng của nó. Nhờ bảo tồn, có những ngôi nhà đã nghìn năm tuổi như ở Nhật Bản vẫn còn sử dụng tương đối tốt. Giá trị di tích tùy thuộc vào ý thức người đang sống, cũng như chính sách về bảo tồn di sản văn hóa của quốc gia. Không bảo tồn thì sẽ mất ngay!

PV: Ông có thể cho một lời khuyên với việc bảo tồn trước áp lực du lịch tại Hội An?

Ông Nishimura Yasushi: Ngôi nhà chỉ là không gian sinh hoạt, nhưng bắt những người ở trong không gian cổ ấy phải giữ nhà khi sinh kế bức bách thì chả ai muốn. Tôi nghĩ rằng  ngoài việc hỗ trợ qua chính sách nhà nước, thì phải tạo điều kiện cho họ có khả năng cải tạo một phần nội thất phù hợp với đời sống sinh hoạt hiện đại. Giữ một ngôi nhà cổ quan trọng nhất là giữ quang cảnh, diện mạo bên ngoài và cấu trúc cơ bản ngôi nhà nhưng không gian sinh hoạt như phía sau ngôi nhà thì người ta được quyền cải tạo để phù hợp với cuộc sống hiện đại. Và họ phải sống nhờ vào lợi ích từ nhà cổ. Các việc làm này giúp người ta có chi phí giữ và tình cảm đối với ngôi nhà đó, chứ không thể giữ một ngôi nhà mà không đem lại lợi nhuận gì cả.

Hội An đã nổi tiếng. Du khách đến hàng năm đóng góp rất lớn cho thu nhập người dân lẫn kinh phí duy trì, trùng tu di tích đó. Nhưng quan trọng là chủ nhân di sản phải nhận thức đúng giá trị đâu là hình ảnh của mình. Mỗi di sản phải đưa ra được cái đặc trưng của mình. Mà để làm được điều đó thì việc điều tra, nghiên cứu ghi chép, kỹ năng bảo tồn của các cán bộ bảo tồn, từ việc tu sửa từng ngôi nhà dẫn đến kế hoạch tương lai cho việc bảo tồn tổng thể cả khu phố cổ hay một ngôi làng là điều hết sức cần thiết.

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!

Theo TRỊNH DŨNG – Báo Quảng Nam

Bài viết liên quan :

  • KTS. Eri những ngày làm việc tại Hội An.

    Chỉ 2 năm làm ...

  • Để Hội An trở thành một đô thị sinh thái trong tương lai, hẳn nhiên phải tốn nhiều công sức, trí tuệ của cả một tập thể và sự đồng thuận của cộng ...

  • Gần 30 ngôi nhà trong khu phố cổ Hội An đang phập phồng trước mùa mưa bão. Nhà cổ thành… phế tích Còn nhớ trong cơn mưa dông vào tháng trước ...

  • Việc sửa chữa, tu bổ nhà ở, di tích đang tạo nên nhiều áp lực và thách thức cho khu phố cổ Hội An. Nỗi lo về nguy cơ biến dạng và mất đi giá trị n ...

  • Du khách đến Hội An, không thể tận hưởng đầy đủ vẻ đẹp của một quần thể kiến trúc cổ nếu không có một không gian xanh - sạch - đẹp ...

  • Nếu cái hồn của đô thị chính là quá khứ của nó thì với Hội An, hồn xưa của phố cũ chính là sự bảo lưu một cách có chủ đích cái “tình làng” trong k ...

Các bài viết khác...