Nỗi lo “đổi máu” cộng đồng dân cư

Tiếp tục cuộc trò chuyện với GS. TS. KTS Hoàng Đạo Kính – một trong những người khởi xướng nghiên cứu bảo tồn di sản đô thị Hội An từ năm 1982 và trực tiếp tham gia, theo dõi liên tục sự nghiệp này trong suốt 27 năm qua.

* Ông có thể cho biết những “cảnh báo” đối với việc bảo tồn của Hội An?

GS. TS. KTS Hoàng Đạo Kính

GS. TS. KTS Hoàng Đạo Kính

- Khu phố cổ Hội An phải đứng trước rất nhiều mối hiểm nguy kinh niên đối với di sản kiến trúc già nua như tình trạng xuống cấp của các công trình cổ và cũ chưa được khắc phục, bão lụt, sự tấn công xâm thực của mối mọt… Nhưng theo tôi, cần thiết nhất phải nhìn vào hai cảnh báo quan trọng đó là: Nguy cơ Hội An đánh mất sự cân bằng đô thị trong phát triển và nguy cơ Hội An đánh mất mình từ trong ra.

* Như thế nào là đánh mất sự cân bằng đô thị trong phát triển, thưa ông?

- Trước tiên, đó là sự mất cân đối giữa tài nguyên di sản và sự phát triển kinh tế du lịch – dịch vụ. Cho đến nay yếu tố tài nguyên di sản được khai thác tập trung ở khu phố cổ. Khu phố cổ là đối tượng để tham quan và nghiên cứu, mua sắm, dịch vụ ăn uống, giao lưu… Du lịch trong nước, du lịch nước ngoài, tất tật đều đổ dồn về khu phố cổ. Trong khi đó nó chỉ là một khu phố nhỏ, đối tượng đáp ứng nhu cầu đa dạng của du khách lại không nhiều, mọi sự bổ sung hoặc xen cấy vào đó để tạo ra sức hấp dẫn và sự phong phú đều dễ trở thành thách thức. Lượng khách ngày càng ồ ạt, hệ thống các công trình du lịch dịch vụ càng nhiều và càng lớn, đương nhiên sẽ lấn át hạt nhân di sản, ngày càng trở nên nhỏ bé và càng không tương xứng này. Hơn thế nữa tài nguyên di sản có nguy cơ bị vắt kiệt như quả chanh vậy.
nhà cổ Hội AnTiếp theo nguy cơ ấy là sự mất cân bằng về hình thái học đô thị trong sự phát triển… Hàng trăm công trình khách sạn, phục vụ du lịch, nghỉ mát đang áp sát các ô phố cũ, khu phố cổ, chiếm cứ ồ ạt các khoảng không có giá trị cảnh quan trên địa bàn thành phố. Nếu chúng ta trèo lên một điểm cao để quan sát, sẽ nhận ra sự bao vây của những xây dựng mới, khác lạ về quy mô và hình khối, về hình thức kiến trúc, gây ra sự phá vỡ từng phần các không gian kiến trúc vốn dĩ nhuần nhị; sớm hoặc muộn sẽ chọc thủng và sẽ làm tan vỡ cảnh quan đô thị, dẫn tới sự đối kháng giữa cũ và mới…

* Đó là nguy cơ khách quan của quá trình phát triển. Thế còn cái gọi là nguy cơ Hội An đánh mất mình từ trong ra?

- Đã đành là Hội An sở hữu nguồn “gen” bền và mạnh, đã đành Hội An có sức đề kháng lớn và trong quá khứ đã từng phồn thịnh từ sự cộng sinh văn hóa và giao lưu, song tôi không thể không đưa ra những quan sát và quan ngại sau đây: Ở phố cổ Hội An đang diễn ra những biến động sâu lặng bên trong, nội tại, chứa đựng không kém những nguy cơ biến đổi về phương diện vật thể, đó là: Từ năm 1999 đến nay có hơn 83 trường hợp chuyển nhượng nhà, 181 trường hợp cho những người từ các địa phương khác thuê nhà, 264 trường hợp chủ nhà di dời khỏi chỗ ở cũ. Đó là sự hình thành trong khoảng thời gian ngắn những ngành kinh doanh mới lạ, như may đồ mặc kiểu “express”, như bán tranh sao chép, như sản xuất và bán đèn lồng… Đó là những hoạt động xem ra khó trụ lại lâu do tính chất “làm nhanh ăn nhanh” của chúng.
lồng đèn Hội An

Cả hai hiện tượng nêu trên, có bản chất vừa sâu xa và vừa tức thời, đang là những hội chứng của sự biến hóa từ trong ra, rất khó ngăn chặn do chúng hầu như là tất yếu, song hàm chứa mối nguy cơ về sự “rỗng ruột hóa” di sản văn hóa truyền thống và cốt lõi, từ trong ra. Tôi e ngại cứ đà này, kèm theo sự tác động bên ngoài, di sản Hội An, chí ít là khu phố cổ, sẽ dần dà trở thành khối bất động sản được bảo tồn tươm tất, mà cộng đồng dân cư của nó thì đã “đổi máu”. Chúng ta phải đưa ra những chủ trương, những đối sách và đường hướng vĩ mô nào đấy để duy trì di sản – tài nguyên của Hội An trong sự phát triển như là cơ may cho di sản, chứ không phải là tai họa cho di sản.

* Vậy, từ góc độ chuyên môn, theo ông, trong thời gian tới, Hội An cần phải làm gì để có thể bảo tồn tốt hơn nữa và tránh những nguy cơ trên?

- Có rất nhiều việc cần phải làm, nhưng trước hết Hội An cần tiếp tục công việc nghiên cứu toàn diện và chuyên sâu, đúc kết thành một dạng ngân hàng dữ liệu cơ bản dùng cho mọi quy hoạch, chương trình bảo tồn và phát triển. Khảo sát toàn diện dân cư khu phố cổ (điều kiện sống, kinh doanh, nhu cầu về cải tạo ngôi nhà, sự gắn bó với di sản, quyền lợi của họ trong sự bảo tồn di sản và phát triển du lịch, các nguyện vọng khác). Khi chúng ta cân bằng được quyền lợi người dân và quyền lợi của di sản, điều ấy có nghĩa là công cuộc bảo tồn nắm chắc thành công. Đặc biệt, Hội An cần có những chính sách và chế độ khuyến khích người dân trụ lại với phố cổ, giúp đỡ họ vay vốn hoặc giảm thuế để đầu tư kinh doanh, giảm bớt sự lấn lướt từ phía ngoài. Đồng thời chú trọng việc khơi nguồn và hồi sinh những giá trị, những truyền thống văn hóa đô thị đặc thù, tránh du nhập thiếu lựa chọn những hình thức hoạt động văn hóa xa lạ với một đô thị có tính cách riêng.

* Xin cảm ơn ông!

Khiếu Thị Hoài (thực hiện) – thethaovanhoa.vn

Bài viết liên quan :

Các bài viết khác...